Uniwersytet Wrocławski
  Kontakt |  Poczta (UNI) |  Poczta (archeo) |  Uniwersytet Wrocławski  |  UWr (stary portal)  |  Biblioteka Uniwersytecka |  WNHiP

Tytuł projektu:

Corpus polskich brakteatów guziczkowych (połowa XIII - początek XV wieku)

Finansowanie:

Program badań naukowych NCN Opus 8, nr DEC-2014/15/B/HS3/02196,
Realizowany w Instytucie Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego
Czas realizacji: 2015-2018

Kierownik projektu:

prof. dr hab. Borys Paszkiewicz, archeolog, numizmatyk

Cel projektu:

Celem projektu jest stworzenie katalogu referencyjnego typów i stempli brakteatów guziczkowych. Taki katalog, dwujęzyczny (polski i angielski), uzupełniony danymi na temat występowania w znaleziskach odpowiednich monet, ich metalu i metrologii, otwarty na uzupełnianie przez użytkowników, będzie punktem wyjścia do dalszych badań. Ten pomysł analiz brakteatów guziczkowych nie ma na razie analogii w innych krajach. Przewidywane badania mogą dostarczyć wzoru rozwiązania problemu brakteatów guziczkowych, przede wszystkim w Niemczech. Ich wysoka innowacyjność informatyczna może mieć wpływ na inne dyscypliny historyczne.

Bazę źródłową stanowić będą kolekcje muzealne oraz prywatne. Przewidywana jest analiza ok. 18 000 monet, z czego ok. 500 z nich zostanie poddanych specjalistycznym badaniom metalograficznym

Opis:

Brakteat guziczkowy to szczególna postać brakteatu, zwykle anonimowego, gdzie stosunkowo niewielkie przedstawienie stempla otoczone jest masywnym wałem otokowym (Garbaczewski 2002). Monety tego kształtu zdominowały Europę Środkową i Północną: znaczną część Niemiec, Skandynawię, Polskę, Prusy, w mniejszym stopniu Czechy, Morawy i Węgry od połowy XIII do połowy XIV w. Reliktowo przetrwały w Niemczech do lat 1620., a w północnej Polsce do początku XV w. Materiał śląski został w znacznej mierze utracony, ale duże fragmenty najważniejszych polskich skarbów odkrytych w XIX lub na początku XX w. przetrwały (Brzegi, Wieleń i Radzanowo). W ostatnich dziesięcioleciach na rynku antykwarycznym pojawiły się też monety z zaginionego skarbu z Sarbska. Nowo odkryte skarby, jak z Przyłęka lub Lubomi, przyniosły dalsze typy, ale także w coraz większym stopniu mnożą liczbę monet znanych już typów lub nawet stempli (Paszkiewicz 1994). To sugeruje, że duża część typów jest już znana. Brakuje obiektywnych narzędzi do ich porównywania i badania, oraz włączania do nich okazów obecnie znajdywanych w toku prac archeologicznych.

Uważa się, że forma brakteatu guziczkowego powstała w rezultacie działania systemu pieniężnego opartego na częstej renowacji monety (Svensson 2012). Termin renowacji był zwykle doroczny, jednak w Polsce i Czechach w drugiej połowie XIII w. dominował półroczny. Rozdrobnienie dzielnicowe pociągało za sobą zmniejszanie się prowincji monetarnych. Ważność każdej monety została ograniczona w czasie i przestrzeni, co skutkowało zwiększeniem ilości typów. Najważniejszą cechą wyglądu monety stało się to, co ją odróżniało od innych "nieważnych" monet. Mimo to wiele motywów pojawia się w różnym czasie i w różnych miejscach. W przypadku prostych figur, jak np. gwiazda i półksiężyc albo krzyż, trudno orzec, kiedy mamy do czynienia z odmianami pochodzącymi z jednej emisji, a kiedy tylko z powtarzalnością motywu. Jedyna dotychczas monografia polskich brakteatów guziczkowych w ogóle nie mierzyła się z tym zagadnieniem (Kopicki 1997). Z tego powodu prawie wszystkie polskie brakteaty guziczkowe datowane są bardzo szeroko i tylko wyjątkowo mogą być odpowiedzialnie przypisane do konkretnego terytorium. Dotyczy to także monet odkrywanych przez archeologów. Nie jest to tylko problem Polski - zbliżony stan badań tej problematyki widoczny jest również w Niemczech (np. daz silber 2007-2010; Thormann 1976).

Metodyka badań:

Podstawowe planowane metody to: klasyfikacja numizmatyczna posiłkowana ikonologią średniowieczną oraz analiza stempli, w tym ewentualnych śladów przebić. Jednostronne brakteaty nie dają wprawdzie możliwości budowy łańcuchów stempli, ale częściej ujawniają ślady przebić, co pozwala ustalać sekwencje typów. Analityczna metoda SEM-EDS zostanie użyta dla ustalenia zawartości srebra i stopy menniczej

Wykonowcy/zespół:

  • prof. dr hab. Borys Paszkiewicz - kierownik projektu, archeolog, numizmatyk;
  • dr Paweł Duma - archeolog, specjalizuje się w archeologii historycznej
  • mgr Paweł Milejski - archeolog, numizmatyk, doktorant studiów stacjonarnych Nauk o Kulturze
  • mgr Roksana Wawrzczak - archeolog, numizmatyk
  • lic. Łukasz Sroka - archeolog numizmatyk
  • dr Barbara Łydżba Kopczyńska - chemik, wykonawca badań metalograficznych monet
  • mgr Karolina Furykiewicz - preparator
  • Grzegorz Sierocki - rysownik

Zdjecia/ryciny:

Literatura:


Karol BEYER 1876. Wykopalisko wieleńskie (Filehne), Warsaw.
Hermann DANNENBERG 1885. .Zwei unweit Leba gemachte Münzfunde. I. Der Brakteatenfund von Sarbske., Zeitschrift für Numismatik XII.
Ferdinand FRIEDENSBURG 1931. Die Schlesischen Münzen des Mittelalters, Breslau 1931.
Witold GARBACZEWSKI 2002, Świat brakteatów. Średniowiecze w zwierciadle monet, Bydgoszcz.
Witold GARBACZEWSKI 2007, Ikonografia monet piastowskich 1173-ok. 1280, Warszawa-Lublin.
Marian GUMOWSKI 1917. .Wykopalisko monet z XIII w. w Brzegach nad Nidą., Cracow, Rozprawy historyczno.filozoficzne Akademii Umiejętności w Krakowie LXI (offprint).
Elżbieta JĘDRYSEK-MIGDALSKA 1976. Skarb brakteatów z Radzanowa nad Wkrą, Płock.
Ryszard KIERSNOWSKI 1969, Wielka Reforma Monetarna XIII-XIV w., cz. I, Warszawa.
Wiesław KOPICKI 1997. Polskie brakteaty guziczkowe 2. poł XIII w. . 1. poł. XIV w. Proba interpretacji, Warszawa 1997.
Roger SVENSSON 2012. Renovatio Monetae. Brakteater och myntningspolitik i högmedeltidens Europa, Sundbyberg 2012.
Borys PASZKIEWICZ 1994. Brakteaty polskie w 1. tercji XIV w., Wiadomości Numizmatyczne 38 (1994), nos. 1-2, pp. 1-55.
Borys PASZKIEWICZ 2009. Brakteaty . pieniądz średniowiecznych Prus, Wrocław.
DAZ SILBER 2007-2010. Daz silber gehort yn di muncze czu Friberg. Die Münzstätte Freiberg von den Anfangen bis zu ihrer Aufhebung 1556 durch Kurfürst August von Sachsen, hrsg. von H. Friebe & Ch. Grau, Freiberg in Sachsen 2007 (Bd. I), 2010 (Bd. II).
Peter SPUFFORD 1988. Money and its use in medieval Europe, Cambridge.
Heinz THORMANN 1976. Die anhaltischen Münzen des Mittelalters, Münster.

Uniwersytet Wrocławski | Instytut Archeologii UWr | ul. Szewska 48 | 50-139 Wrocław | Telefon: 071-375-2975 | Fax: 071-3752-882 | e-mail

Kontakt | Poczta | Uniwersytet Wrocławski | Biblioteka Uniwersytecka