Uniwersytet Wrocławski
  Kontakt |  Poczta (UNI) |  Poczta (archeo) |  Uniwersytet Wrocławski  |  Biblioteka Uniwersytecka |  WNHiP

Tytuł projektu:

Skarb groszy praskich z okolic Wałbrzycha

Finansowanie:

Program badań naukowych NCN Opus 11, nr DEC-2016/21/B/HS3/01030
Instyt Archeologii UWr

Kierownik projektu:

prof. dr hab. Borys Paszkiewicz - numizmatyk

Opis:

Podzielona na wiele państw Europa potrzebowała już w średniowieczu stabilnych walut ponadregionalnych, które by ułatwiały dalekie kontakty handlowe i oszczędzanie. Nie nadawały się do tego celu wybijane przez książąt, hrabiów i baronów drobne denary, których kurs był ograniczony do wąskich terytoriów, a przy tym zwykle co kilka miesięcy lub parę lat były wymieniane na nowe. Do wprowadzenia waluty międzynarodowej w dobie pieniądza kruszcowego potrzebne były jednak bogate złoża srebra. Pod koniec XIII wieku odkryto takie zasoby w Czechach. Król czeski i polski, Wacław II, wezwał włoskich specjalistów, którzy czerpiąc z doświadczeń menniczych Europy Południowej i Zachodniej zaprojektowali nową twardą walutę: "duży denar" - denaro grosso, potocznie zwany groszem, ważący początkowo ok. 4 g. Ze względu na przynależność do praskiego systemu wagowego nowe monety nazywano groszami praskimi, choć bito je w Kutnej Horze, przy kopalniach srebra. Grosz praski, dzięki długotrwałej emisji i bardzo szerokiemu zasięgowi obiegu, przekształcił i uformował na nowo systemy monetarne w całej Europie Środkowowschodniej. Jego oddziaływanie widoczne było w gospodarkach Węgier, Siedmiogrodu, Wołoszczyzny i Mołdawii, Flandrii i Holandii a także krajach niemieckich. Waluta czeska odegrała również zasadniczą rolę w gospodarce pieniężnej XIV-wiecznej Polski, gdzie Kazimierz Wielki wprowadził grosze krakowskie (około 1360 roku) nawiązujące wyglądem i metrologią do groszy praskich. W XV wieku na podstawie grosza praskiego uformował się pieniądz wedle modelu zachodnioeuropejskiego na ogromnych obszarach Wielkiego Księstwa Litewskiego i ziem zależnych.

Grosze, ze względu na stosunkowo znaczną wartość i trwałość, służyły do gromadzenia oszczędności i kapitałów. Rezultatem tych starań naszych przodków są skarby monet. Znamy ich wiele z obszaru Polski, niekiedy bardzo dużych (liczących wiele tysięcy monet). Niestety, większość z nich spoczywa nieopracowana w muzealnych magazynach, lub nawet jest pokazywana na wystawach bez opracowania naukowego, co w praktyce muzealnej nie powinno mieć miejsca.

Skarb spod Wałbrzycha znaleziono w 2016 roku w pobliżu drogi leśnej łączącej wałbrzyską dzielnicę Sobięcin z Boguszowem (obecnie dzielnica miasta Boguszów-Gorce). Decyzją Dolnośląskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków znalezisko zostało wypożyczone do Instytutu Archeologii Uniwersytetu Wrocławskiego, w celu opracowania naukowego. Dzięki programowi naukowemu jego los będzie inny. Po opracowaniu naukowym trafi on prawdopodobnie do zbiorów Centrum Nauki i Sztuki Stara Kopalnia.

Nasze badania mają na celu stworzenie pełnej dwujęzycznej monografii znaleziska monet, a także przedmiotów im towarzyszących. Na monografię złoży się pełny katalog 1385 monet wraz z rozpisaniem ich legend i przyporządkowaniem typologicznym, analiza i rekonstrukcja naczyń, w których były ukryte, oraz opis towarzyszących znalezisku przedmiotów żelaznych. Wstępna analiza składu skarbu przed oczyszczeniem wykazała, że zawierał wyłącznie grosze praskie: Karola IV (1346-1378) oraz Wacława IV (1378-1419). Po śmierci Wacława IV nadal wybijano grosze praskie z jego tytulaturą, różniące się od wcześniejszych drobnymi szczegółami; ich obecność w skarbie pozostaje do stwierdzenia.

Pełna analiza, typologiczna i metaloznawcza, pozwoli porównać emisję z okresu rządów tego władcy z monetami bitymi podczas wojen husyckich. Analiza naczyń pozwoli na rozpoznanie składu surowcowego i sposób ich wypału oraz ich datowanie, zweryfikowane następnie hipotezą co do czasu ukrycia skarbu. Studium o wydarzeniach historycznych mających miejsce w księstwie świdnicko-jaworskim od II. połowy XIV do połowy XV wieku pozwoli na rozeznanie się w kontekście historycznym. Wszystkie te elementy zebrane razem i przeanalizowane pozwolą określić czas ukrycia skarbu i zestawić go z tym, co wówczas działo się w okolicy Wałbrzycha.

Planowana publikacja będzie jednym z pionierskich dzieł dotyczących tego tematu w Polsce. Zarówno wielkość skarbu, jak i ilość monet przebadanych metalograficznie, będzie wyjątkowym przedsięwzięciem na skalę Polski. Podobne prace podejmowane są w Niemczech (opracowanie skarbu z Erfurtu), Austrii (epokowy skarb z Fuchsenhofu) oraz w Czechach (m.in. opracowania skarbów z Černožic, Hradca Králové oraz Táboru).

Wykonowcy/zespół:

prof. dr hab. Borys Paszkiewicz - kierownik projektu, numizmatyk
dr inż. Beata Miazga - chemik, wykonawca badań specjalistycznych monet oraz ceramiki
mgr Paweł Milejski - archeolog, numizmatyk, doktorant studiów stacjonarnych Nauk o Kulturze
lic. Łukasz Sroka - archeolog, numizmatyk

Przy współpracy:
dr hab. Krzysztof Jaworski - archeolog, specjalizuje się w archeologii wczesnego średniowiecza
prof. dr hab. Piotr Gunia - petrolog, wykonawca szlifów petrograficznych oraz badań DTA ceramiki
dr Sylwia Rodak - archeolog, specjalizuje się w archeologii wczesnego średniowiecza
Grzegorz Sierocki - rysownik

Zdjecia/ryciny:

Przykładowa literatura:

Bis M., Z problematyki polskich badań składu chemicznego ceramiki późnośredniowiecznej i nowożytnej metodą fluorescencji rentgenowskiej, Archeologia Polski, t. 52, 2007, s. 186.202.

Castelin K., Česká drobná mince doby předhusitské a hustiské (1300-1471), Praga 1953.

Castelin K., Grossus Pragensis, Berlin 1967.

Hána J., Pražské grosé Václava IV. z let 1378.1419, Plzeň 2003.

Hána J., Rubní značky pražských grošů, Domažlice 1998.

Hána J., Rubní značky pražských grošů a zajimava varianta pražskeho groše Václava IV., Numismatické Listy LIV, 1999, s. 1.8.

Hásková J., České, moravské a slezské mince / 10. - 20. století - Chaurova sbírka - Pražské groše (1300 -1526)., Národní Muzeum v Praze a ČNS, Praha 1991.

Kiersnowski R., Wielka Reforma Monetarna XII-XIV w. Część I, Warszawa 1969.

Kiersnowski R., Historia-pieniądz-herb, Warszawa 2008.

Krajíc R., Chvojka J., Táborský poklad, Tábor 2007.

Kubiak S., Znaleziska monet z lat 1146-1500 na obszarze Polski. Inwentarz, Poznań 1998.

Mikołajczyk A., Naczynia datowane skarbami monet XIV-XVIII na ziemiach polskich. Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk, 1977

Milejski P. (przy udziale B. Miazgi), Skarb groszy praskich z Oleśnicy, Katowice 2015.

Milejski P., Skarb groszy praskich Karola I oraz Wacława IV z Oleśnicy na tle znalezisk groszowych Wacława IV na Śląsku . analiza ilościowa i miejsc występowania, Folia Numismatica 29/2, 2016, s. 165.173.

Panek I., Srebro mennicze najstarszych groszy praskich, Wiadomości Numizmatyczne, R. XII, 1968, z. 3-4, s. 129.141.

Panek I., Wartość nominalna najstarszych groszy praskich, Wiadomości Numizmatyczne, R. XVI, 1972, z. 1, s. 7.17.

Paszkiewicz B., Reforma monetarna króla Wacława II w Polsce, Wiadomości Numizmatyczne, R. XLV, 2001, z. 1, s. 23.44.

Paszkiewicz B. (red.), Skarb średniowieczny z Głogowa: Analizy specjalistyczne i konserwacja wybranych zabytków, Głogów 2013.

Piekalski J., Płonka T., Wiśniewski A., Badania średniowiecznej posesji przy ulicy Nożowniczej 13 we Wrocławiu, Śląskie Sprawozdania Archeologiczne, t. 32, 1991, s. 207.238.

Pinta V., Pražské groše Karla IV (1346.1378), Chomutov 2005

Pinta V., Typologie a chronologie pražských grošů Karla IV. (1346.1378), Praha 2015.

Vorel P., Od pražského groše ke koruně české. Průvodce dějinami peněz v českých zemích. Praha : Rybka, 2000.

Vorlová D., Hromadný nález praźských grošů z Hradce Králové, Hradec Králové 2002.

Uniwersytet Wrocławski | Instytut Archeologii UWr | ul. Szewska 48 | 50-139 Wrocław | Telefon: 071-375-2975 | Fax: 071-3752-882 | e-mail

Kontakt | Poczta | Uniwersytet Wrocławski | Biblioteka Uniwersytecka